Een landschap in fragmenten
Een bijdrage van Albert Edelman
In Europa in de vroege zestiende eeuw begon het vertrouwde beeld van een christelijke gemeenschap geleidelijk te barsten. De Reformaties met vooraan Luther verschoven de aandacht van de Kerk als onaantastbaar instituut naar persoonlijke prediking, van rituele sacramenten naar het verlossende Woord, van een universele orde naar lokale geloofsgemeenschappen. En die breuklijnen werkten diep door in de decennia die volgden. Het westelijke christendom versplinterde tot een wereld van kleinere cirkels, nieuwe grenzen en broze evenwichten. Religieuze overtuiging was al die tijd nauw verweven met politieke macht en regionale identiteit, terwijl oorlog zich als een verwoestende maalstroom over Europa bleef bewegen. De Tachtigjarige en de Dertigjarige Oorlog lieten verwoeste steden en akkers achter, ontwrichte economieën en ontredderde samenlevingen. Pas met de Vrede van Westfalen in 1648 ontstond een nieuwe, duurzame balans, waarbij het Heilige Roomse Rijk vervormde tot een versnipperd landschap van vorstendommen, vrije steden en confessionele enclaves.
Heinrich Schütz schreef midden in die wereld. Tijdens zijn lange leven zag hij hoe politieke en religieuze breuklijnen uitgroeiden tot diepe kloven, terwijl oorlog, economische crisis en branden ook het muzikale leven zwaar troffen. Een fors deel van zijn oeuvre ging verloren, andere werken werden door gebrek aan middelen nooit uitgegeven, en veel muziek kende slechts een beperkte verspreiding. In zijn muziek bracht Schütz uiteenlopende tradities samen. De expressieve kracht van het vroegbarokke Italiaanse madrigaal, opgedaan in Venetië bij Giovanni Gabrieli, verbond hij met de Duitse taal en de contrapuntische rijkdom van de noordelijke tradities. De klankwereld van San Marco met haar verbluffende meerkorigheid zindert ook na in Schütz’ oeuvre, nu met de directheid en tekstgerichtheid van de lutherse traditie.
Dit programma beweegt zich door de emotionele uitersten van een Europa in oorlogstijd, van smeekbeden en boetepsalmen tot trotse strijdmuziek en uiteindelijk een dankgebed. Naast Schütz klinken tijdgenoten als Samuel Scheidt en Johann Heinrich Schmelzer, sleutelfiguren uit respectievelijk het noorden en zuiden van Duitstalig Europa, maar ook een deel uit Johann Hildebrands 'Krieges-Angst-Seufftzer' (1645) en een bescheiden maar kleurrijk lied van Neurenberger Sigmund Staden.
