De kamer achter de deur
‘De vraag is hoe een concertzaal spiegel en raam kan zijn: spiegel voor wie al jaren abonnee is, en raam voor wie de deur nog niet heeft gevonden’
Kinderpsychiater en schrijfster Winny Ang onderzoekt als Gangmaker van Muziekcentrum De Bijloke het thema relevantie. Ze opent haar Gangmakerschap met dit persoonlijke essay. Tim Polfliet maakte de tekening.
Zeven en negen jaar waren mijn zus Fiona en ik, toen we verwoed circusacts oefenden. Jongleren, een bord op een stokje draaien: steevast werd het begeleid door klassieke muziek. Het waren verschillende cassettes vol bekende werken. Een compilatie die menige klassiekemuziekpuritein de wenkbrauwen zou doen fronsen: het tweede deel van een sonate, een adagio losgerukt uit zijn context, een bijzondere opeenvolging van stijlen. Maar net zo ontstond onze liefde voor de muziek.
We ervoeren al doende melodieën die een hele gevoelswereld herbergen: van de beladen tonen van het ‘Adagio’ van Albinoni over de frivole ritmes van Mozarts ‘Turkse mars’ en de ‘Bloemenwals’ van Tsjajkovski tot de nocturnes van Chopin, de lievelingscomponist van mama. Zo werd de muziek onderdeel van wie ik ben.
Jaren later stelde ik een cd samen voor een vriendin. Ze zocht muziek voor haar trouwmis, ik zou piano spelen en gaf suggesties. Ik maakte een compilatie: kleurrijk, gevarieerd, niet de meest voor de hand liggende keuzes. Ze vertelde dat ze er ontroerd door was, dat ze het verrassend mooi en rustgevend vond.
Die verrassing bleef bij me hangen. Hoe komt het dat iets wat je niet kende je plots kan raken? De Amerikaanse museologe Nina Simon schrijft in ‘The Art of Relevance’ over precies dat gevoel. Ze gebruikt het beeld van een kamer: achter de deur schuilt iets wat je raakt, emotie, schoonheid, betekenis. Maar de kamer is op slot. Relevantie is de sleutel, ze maakt de betekenis wakker. De ervaring zelf, het gevoel van iets wat groter is dan jijzelf, is universeel menselijk. De kamer is er. Maar niet iedereen heeft een sleutel. Sommige mensen kregen er één mee van thuis: via ouders, een muziekschool, een toevallige cassette. Mijn vriendin wist niet dat de kamer bestond. Tot de muziek haar onverwachts binnenliet.
Precies daarom koos Muziekcentrum De Bijloke voor relevantie als thema van dit Gangmakerschap. Niet als alternatief voor diversiteit en inclusie, maar als vraag die eronder leeft: betekent wat in dit huis klinkt ook iets voor wie nog buiten staat?
Als kinderpsychiater werk ik dagelijks met mensen in al hun verscheidenheid: in afkomst, klasse, geloof, gezinsstructuur en alles wat mensen van elkaar onderscheidt en met elkaar verbindt. De kern van mijn werk is afstemming: wie is deze persoon voor mij, hoe vind ik aansluiting? Als docent Diversiteit aan de universiteit van Antwerpen probeer ik dat over te dragen aan toekomstige artsen. Niet als trucje, maar als grondhouding: nieuwsgierigheid naar de ander, bewustzijn van de eigen bril waarmee je naar de wereld kijkt.
In de zorg is die relevantie al langer een bewust streven. Afstemming op de persoon voor je is geen vanzelfsprekendheid, het vraagt oefening, bewustzijn, en de moed om je eigen blinde vlekken te zien. Waarom zou dat anders zijn voor muziek, voor kunst? Kunst is geen luxeproduct voor wie toevallig al de juiste sleutel heeft. Ze raakt aan welzijn, aan verbondenheid, aan ons mens-zijn. Dan is de vraag ‘wie we in Muziekcentrum De Bijloke bereiken’ geen bijkomstigheid meer, maar een kernvraag.
Die vraag speelt op vele niveaus. Het gaat niet enkel over wie er in de zaal zit, maar ook over welke muziek er gespeeld wordt, door wie, en wie dat beslist. Over jazzmusici, hedendaagse en klassieke makers en andere stemmen die buiten de canonieke lijstjes vallen – en net iets nieuws in beweging kunnen brengen. Welke (al dan niet vrouwelijke) componisten liggen nog te wachten in ongeopende dozen?
Zulke vragen beginnen met een ongemakkelijk besef van hoe vanzelfsprekend je eigen blik is, en welke stemmen je daardoor niet hoort. Maar precies in die wrijving ontstaat ruimte voor verandering. Het is de plek waar verhalen beginnen.
Literatuurwetenschapper Rudine Sims Bishop noemt boeken spiegels en ramen: je herkent jezelf erin en je ontdekt een wereld die niet de jouwe is. Als schrijfster en lezer van kinderboeken stel ik me vaak de vraag: wie kan zichzelf hierin herkennen? Een kind met een migratieachtergrond, een kind van twee mama’s: wie zichzelf zelden terugvindt in verhalen, leert stilaan dat zijn/haar/hun leven minder bestaansrecht heeft. Muziek werkt niet anders. De vraag is hoe een concertzaal spiegel en raam kan zijn: spiegel voor wie al jaren abonnee is, en raam voor wie de deur nog niet heeft gevonden.
De Bijloke probeert de wereld naar binnen te halen en trekt er zelf op uit: naar scholen, naar nieuwe makers, naar plekken waar mensen klassieke muziek nog niet als de hunne beschouwen.
In de vitrinekast van de Gangmakers in Muziekcentrum De Bijloke leg ik een caleidoscoop, mijn eerste voorwerp als Gangmaker. Draai eraan en het patroon verandert. Steeds opnieuw, steeds anders. De caleidoscoop is een beeld voor onze identiteiten: mensen bestaan uit vele dimensies tegelijk, en hen reduceren tot één doelgroep of hokje doet hen tekort. Maar het is ook een beeld voor nieuwsgierigheid en verwondering, naar andere mensen, andere muziek, onbekendere instrumenten… Zoveel klanken die wachten om ontdekt te worden.
Ergens in de kelder van onze ouders liggen nog altijd die cassettes: een wonderlijke aaneenrijging van muziek, soms betoverend, soms bevreemdend. Daar begint relevantie: bij een onverwachte deur in een concerthuis met vele kamers.
Ontdek alles over de Gangmakers op debijloke.be/gangmakers
