Klank & textiel
Een bijdrage van Victor Guaita
In 2026 vieren we de honderdste geboortedag van Morton Feldman, een van de meest invloedrijke componisten van de twintigste eeuw. Hij staat bekend om zijn unieke benadering van klank, die de tijd lijkt te overstijgen en de conventionele grenzen van de muzikale vorm doorbreekt. Zijn String Quartet No. 2, vaak beschouwd als het hoogtepunt van zijn kamermuziekoeuvre, belichaamt zijn uitzonderlijke vermogen om verfijnde klankpatronen te verweven tot een naadloos geheel. Deze compositie werd slechts één keer eerder in België uitgevoerd en blijft een zeldzaam juweel binnen de klassieke muziek: een ervaring waarin de tijd zich lijkt uit te rekken en op te lossen, waardoor de luisteraar wordt meegevoerd naar een ruimte van pure aanwezigheid.
Feldmans nauwe band met de beeldende kunst is essentieel om zijn muziek te begrijpen. Hij was bevriend met legendarische kunstenaars als Rothko, de Kooning, Guston en Pollock, en zijn werk werd diepgaand beïnvloed door de abstracte schilderkunst, in het bijzonder door haar gevoel van verstilling en tijdloosheid. Zijn composities roepen dezelfde ervaring van kleur en textuur op die ook de beeldende kunst kenmerkt en kunnen worden opgevat als een auditief canvas. Feldman was vooral gefascineerd door het idee van patronen: hoe zij ontstaan, zich ontwikkelen en geleidelijk transformeren in de tijd.
Een bijzondere rode draad in deze verkenning van klank en beeldende kunst is Feldmans fascinatie voor textiel. Hij was een gepassioneerd verzamelaar van Bakhtiari-tapijten, die zijn diepe verbondenheid met patronen en texturen weerspiegelen. Bekeken vanuit de wereld van de textielkunst kan zijn muziek worden gezien als een abstractie van traditionele weeftechnieken: een klankweefsel dat zich langzaam en zorgvuldig ontvouwt, gekenmerkt door een subtiele, onvolmaakte symmetrie. Net als de draden van een wandtapijt worden de patronen in zijn muziek met elkaar verweven tot een rijk en gelaagd geheel, in een proces dat de kunst van het weven zelf weerspiegelt.
Deze ontmoeting tussen klank en textiel vindt een bijzondere resonantie in Vlaanderen, een regio die historisch bekendstaat om haar rijke textieltraditie. De oevers van de Leie, van Gent tot Kortrijk, vormen al eeuwenlang het hart van hoogstaand textielvakmanschap: van de teelt van kwaliteitsvlas tot de productie van fijn linnen. Dit erfgoed biedt een vruchtbare voedingsbodem om de wisselwerking tussen klank, kleur en patronen opnieuw te verbeelden. Door deze uitvoering te verankeren in Vlaanderen en zijn lange geschiedenis van textielproductie, brengen we het project in dialoog met de plek zelf en verweven we de creatieve tradities van verleden en heden. Lokale textielbedrijven, waaronder B&T Textilia, ondersteunen het project door het linnen garen te leveren dat tijdens de uitvoering zal worden gebruikt, waardoor het nog sterker geworteld raakt in de textielgeschiedenis van de regio.
Met deze uitvoering stellen we een vernieuwende samensmelting van muziek en textiel voor, waarbij het weven een integraal onderdeel wordt van de muzikale ervaring. Voorafgaand aan de uitvoering wordt Feldmans partituur omgezet in een weefscript, opgebouwd uit patronen en motieven die de wever tijdens het concert zal volgen. Het weefgetouw is speciaal voor dit project ontworpen als een scenografisch object van monumentale proporties: een abstractie van het traditionele rugbandweefgetouw. Volledig geruisloos in gebruik fungeert het als een sculpturaal element dat de thema's van verbondenheid en verweven ruimte-tijd tastbaar maakt. Het biedt het publiek een visuele en fysieke tegenhanger van de klankwereld van String Quartet No. 2 en maakt het creatieve proces zichtbaar terwijl de muziek zich ontvouwt. De stille, bedachtzame bewegingen van de wever weerspiegelen het geduld en de precisie die zowel het weven als Feldmans muziek kenmerken.
Ook het weefproces zelf – langzaam, aandachtig en zorgvuldig – weerspiegelt de tijdservaring van Feldmans muziek. Beide praktijken vragen geduld en concentratie; elke handeling bouwt voort op de vorige en leidt stap voor stap naar een eindresultaat dat zich pas gaandeweg openbaart. Aan het einde van de uitvoering wordt het geweven doek onthuld. Pas op dat moment ontdekken publiek, musici en wever gezamenlijk het uiteindelijke resultaat. Dit ritueel, bekend als tombée de métier, belichaamt het idee van voltooiing en onthulling: een moment waarop het langdurige, contemplatieve proces van zowel muziek als weven tot zijn vervulling komt.
Omdat handweven en muziek uitvoeren elk hun eigen tijdsverloop kennen, en vanwege de uitzonderlijke afmetingen van het weefgetouw – met een schering van meer dan twintig meter – zal het volledige weefscript pas na meerdere uitvoeringen voltooid zijn. Zodra het werk af is, kan het textiel worden tentoongesteld in kunstgaleries als een tastbaar spoor van de live-uitvoeringen.
Met deze samenwerking tussen klank en textiel nodigen wij het publiek uit om het subtiele evenwicht tussen tijd, geluid en ruimte te ervaren. String Quartet No. 2 van Morton Feldman wordt letterlijk en figuurlijk verweven met deze uitvoering en vormt een rijke, meerzintuiglijke ervaring waarin de grenzen tussen muziek en beeldende kunst vervagen. Wat overblijft is de intense ervaring van kunst in haar meest pure en onderling verbonden vorm.
