Wat als een canon een familie was?
We stelden Gangmaker Denise Petzold aan om ons een kritische spiegel voor te houden over het thema canon. Ze is afkomstig uit Duitsland en doceert aan de universiteit van Maastricht. Onze artistiek coördinator Tom Janssens werkt in Gent. Hoe organiseer je dan een geanimeerd debat? In een bevlogen briefwisseling natuurlijk.

Maastricht, 7 september 2026

Beste Tom, Ik begin deze brief met een lastige vraag: Wat maakt een canon tot canon?
In de muziek lijkt een canon vorm te krijgen als een lijst van namen en jaartallen: een repertoire van componisten en werken dat van de ene generatie op de andere wordt doorgegeven. Werken die we bijzonder belangrijk achten voor… wat of wie precies? Onze geschiedenis? Onze samenleving (alsof die ooit bestond, zeker in deze tijd)? Dat mag je zelf bepalen. Voor mij is het niet zo eenvoudig of vanzelfsprekend.
Een canon is wat we onderwijzen, programmeren en uitvoeren. Het zijn de concertzalen die we hebben gebouwd, de podia waar we samenkomen als we in stilte luisteren. Het zijn de instrumenten die we oppoetsen, opnieuw besnaren en stemmen. Het zijn de partituren waarop we krabbelen en die we archiveren. Het is het streven naar die ene klank, naar een bedoeling die we nooit volledig kunnen kennen. Het zijn ook de ticketverkopers aan de kassa, de mensen die onze jassen aannemen voordat we de zaal binnengaan, en de obers die ons in de pauze een glas wijn aanreiken. Het is ook: jij, die deze brief leest.
Voor mij is een canon nooit zomaar wat overleeft of overblijft. Het is wat we kiezen om ons te herinneren, waar we moeite in steken om het te repeteren, te leren, lief te hebben. Het is ook wat we laten zwijgen: de noten die onbeluisterd en onuitgevoerd blijven. De mensen die achterblijven.
Kortom: de canon is niet zomaar iets wat bestaat of voortduurt; het is iets wat we doen. Dus…
Hoe voorkomen we dat ‘familiarity’ (vertrouwdheid) verandert in ‘inevitability’ (onvermijdelijkheid)?
Hartelijke groet, Denise
ㅤ

Gent, 11 september 2026
Dag Denise,
Jij schetst meteen het juiste kader: een canon is zoveel meer dan alleen maar muziek. Het zijn niet enkel de noten op papier, maar is ook het concertgebeuren zelf: de rituelen, verwachtingen en gewoontes die bepalen hoe we luisteren. Een canon bestaat niet op zichzelf. Hij leeft alleen doordat mensen hem telkens opnieuw uit- en opvoeren.
Je suggestie dat een canon iets is wat je ‘doet’, en niet zomaar iets wat ‘bestaat’, lijkt me een cruciaal inzicht. Want als een canon een praktijk is, dan kan je hem ook ánders doen. Misschien zelfs verkeerd. Of minstens: op een manier die hem verstikt in plaats van levend houdt. Maar wat betekent het om een canon ‘goed’ te doen? En wie bepaalt zoiets?
Daar moest ik over nadenken toen jij het woord ‘familiarity’ gebruikte. Daar zit namelijk het woord ‘family’ in verborgen. Misschien is dat meer dan een toevallige etymologische echo. Freud leerde ons al dat een familie nooit zomaar een biologische werkelijkheid is. Ze bestaat uit identificaties, verhalen, rollen en terugkerende vertellingen. Een familie is een plek van zorg, maar ook van heimelijkheid. Ze wijst een plaats toe aan de helden én aan de zwakke broeders. Aan de successen én de ongemakkelijke herinneringen.
Zo bekeken lijkt een canon op een familie. Hij wordt bijeengehouden door de verhalen die we elkaar blijven vertellen, de mythes die we koesteren, de anekdotes die we doorgeven. Dat vormt een sterk weefsel, niet eenvoudig te doorbreken.
Toch bekruipt me het gevoel dat we vandaag in een interessante periode leven. Er lijkt een groeiende bereidheid om nieuwe verwanten aan de stamboom te erkennen. Maar hoe zie jij dat? Is de canon vandaag bezig zichzelf te herschrijven, of vertellen we onszelf vooral een nieuwe mythe over verandering?
Hartelijks,
Tom
ㅤ
Maastricht, 14 september 2026
Dag Tom, Je beeld van een familie spreekt me aan, omdat het me aan het denken zet over verandering en de vele (on)mogelijkheden daarvan als we het over canons hebben. Zoals ik het zie, hebben families een merkwaardige verhouding tot verandering. Er komen nieuwe mensen bij, terwijl andere langzaam verdwijnen; oude verhalen worden opnieuw verteld en krijgen opnieuw vorm. In de klassieke muziek hebben veel instellingen en kunstenaars geprobeerd om nieuwe namen toe te voegen of vergeten componisten opnieuw te ontdekken, en ook om onbekende werken te programmeren. Maar daardoor vraag ik me af: als de structuren waarmee we bepalen wat waardevol is ongewijzigd blijven, veranderen we de canon dan werkelijk, of breiden we alleen de familie uit?
Ik ben het met je eens dat een canon op een andere manier kan worden vormgegeven. Maar ik vraag me af of we hierbij woorden als ‘goed’ en ‘fout’ moeten gebruiken – misschien is het denken in die termen zelf al een deel van het probleem. Wie is er immers in de positie om te bepalen wat de ‘juiste’ manier is om een canon te vormen? Wat zou het fout maken? Ik geloof dat canons altijd al in beweging zijn geweest, bijvoorbeeld door interpretatie, weglating, herontdekking, herhaling, smaak, instellingen en publiek. Er is nooit één ‘correcte’ manier geweest. Voor mij zit daar iets fundamenteel hoopvols in: als de canon nooit vaststond, dan staat ook niet vast wat hij kan worden.
Misschien is het daarom belangrijker om na te denken hierover: als een canon iets is wat we ‘doen’: welke oneindige mogelijkheden draagt dat allemaal in zich? Welke verhalen krijgen een ander, nieuw leven? Welke relaties worden mogelijk die voorheen niet mogelijk waren?
Juist daarom spreekt je familiebeeld me aan: ook families worden zelden alleen bijeengehouden omdat het gelijkgestemde zielen zijn. Ze zijn rommelig en ingewikkeld. We erven verhalen, maar we spreken ze ook tegen en vechten ertegen. We herinneren ons dingen verschillend. We moeten omgaan met lastige familieleden. Soms houden we helemaal op met het vertellen van een bepaald verhaal, of verbreken we zelfs het contact.
Dit is een lange brief om te zeggen: ik zou me willen verzetten tegen het idee dat de canon zichzelf ‘herschrijft’, of dat wij hem ‘herschrijven’. Herschrijven suggereert dat we een nieuwe, betere versie kunnen maken en het eindelijk ‘goed’ kunnen krijgen. Maar een canon is levend, onaf, zich voortdurend aan het herhalen, hij wordt betwist, vergeten, herinnerd en veranderd. We zouden vooral aandacht moeten hebben voor hoe we hem open houden: open voor meningsverschil, open voor ongemak. Open voor de mogelijkheid dat wat we dachten te weten nooit het hele verhaal was. Misschien is mijn vraag aan jou dan: wat gebeurt er als we stoppen met proberen om het ‘goed’ te doen?
Hartelijke groet,
Denise
ㅤ
Gent, 18 september 2026
Beste Denise,
Ik ben blij dat mijn suggestie van de familie een prettige vonk veroorzaakte in jouw denken. Zelf ben ik er ook door gecharmeerd. Misschien omdat een familie ons wegtrekt van het academische: ze doet nooit wat je verwacht, ze gedraagt zich niet zoals het hoort. Ze vergeet, lacht weg, overdrijft, haalt iemand terug, laat een ander verdwijnen. Precies zo blijft ze leven.

Je laatste vraag bleef bij me hangen. Spreken over goed of fout omgaan met een canon is inderdaad vreemd. Want wie beslist wat de juiste manier is? Alleen: doen we niet voortdurend alsof iemand dat wél kan? Ik bedoel: als het aankomt op de canon wordt vaak naar ons gekeken, naar concertzalen, opleidingen, ensembles. Alsof wij door onze keuzes bepalen wat waardevol blijft. En ja, zoals jij schrijft moeten we ons handelen bevragen en alternatieven openhouden. Maar ik denk dat daar iets wringt.
Er is de canon die wij daadwerkelijk op het podium zetten. En er is de canon in ons hoofd. Die twee vallen opvallend slecht samen. Mozart en Stravinski? Onbetwist canon, niet? Toch moet ik, als ik onze programma’s bekijk, vaststellen dat we hen helemaal niet zo vaak spelen. De ‘Eroica’ van Beethoven? Die heeft al vijf jaar niet meer op ons podium geklonken. En de sonate van Liszt? Die werd hier, voor zover ik weet, nog nooit uitgevoerd. Blijkbaar hoeft muziek dus niet voortdurend te klinken om dominant aanwezig te blijven.
Misschien overschatten we daarom de macht van instituties. De hardnekkigste canon zit niet in onze seizoensbrochures of programmaboekjes, maar in verwachtingen, herinneringen en vanzelfsprekendheden. Ook in die van jou en mij.
Om bij de familie te blijven: ik heb het gevoel dat we de familie aan tafel best kunnen veranderen. Maar wat als we ondertussen dezelfde familieverhalen blijven vertellen? Misschien is dát voor mij de vraag: hoe krijgen we niet alleen andere muziek op het podium, maar ook een andere canon in ons hoofd?
Alle groeten,
Tom
