Als het gebouw mee muziek speelt
Wat als een concertgebouw niet langer het decor is, maar mee bepaalt hoe een muziekstuk klinkt? Hedendaagse componisten als Bernhard Lang en Rebecca Saunders laten publiek en artiesten bewegen door de ruimte. ‘Als je neerzit, ben je gevangen.’
Bram Van Haelter
Stap een traditionele concertzaal binnen, en je weet precies wat van je verwacht wordt. De musici nemen plaats op het podium, het publiek nestelt zich in het grijze pluche en zodra de lichten doven blijft iedereen op zijn aangewezen plek. Het lijkt de meest vanzelfsprekende manier om naar muziek te luisteren, maar dat is ze allerminst. Componisten spelen al eeuwen met afstand, richting en beweging, en in de hedendaagse muziek wordt ruimte zelfs steeds nadrukkelijker verheven tot compositorisch instrument.
In het renaissance-Italië experimenteerden componisten uit de Venetiaanse school, zoals Adriaan Willaert en Giovanni Gabrieli, met koren en instrumentengroepen die op verschillende plaatsen in de kerk werden opgesteld. Berlioz en Mahler stuurden later musici achter het podium of zelfs buiten de concertzaal. Vanaf de twintigste eeuw werd plaatsing echt een volwaardig onderdeel van de compositie: bij Charles Ives, Karlheinz Stockhausen en later in de elektroakoestische muziek.
In de zogenaamde ‘spatiale muziek’ schrijft een componist niet alleen de noten zelf neer, maar ook hun plaats in de ruimte. Klinkt een trompet vlak voor je of ergens in de verte? Komt een geluid van achteren of langszij? Antwoorden twee groepen elkaar door de zaal heen? De positie van klank wordt zo mee compositiemateriaal.
Ook in De Bijloke verlaat de muziek geregeld haar vertrouwde plek op het podium. Afgelopen seizoen trok Nemø ensemble al naar het Van Eyck-zwembad, waar klank letterlijk onder water werd beleefd, en eind januari brengt I SOLISTI tweehonderd blazers samen in de Sint-Pieterskerk. Met ‘Hermetika IX’ van Bernhard Lang en ‘Chroma’ van Rebecca Saunders wordt de luisteraar zélf mee in beweging gezet. Dat eerste werk ontvouwt zich als een muzikaal parcours door verschillende ruimtes, terwijl de luisteraar zich in ‘Chroma’ vrij beweegt en zo een eigen klanklandschap samenstelt. In al die gevallen is de ruimte niet zomaar de plaats waar muziek klinkt, maar een element dat mee bepaalt hóé ze wordt beluisterd.
Componeren met akoestiek
Toch is niet elke viool achter de coulissen meteen ‘ruimtelijke muziek’. Zo’n effect kan kleur of drama toevoegen zonder de vorm van de compositie te bepalen. Dat verandert wanneer afstand, richting en beweging zelf deel worden van de muzikale structuur. In de loop van de twintigste eeuw gingen componisten daar steeds nadrukkelijker mee experimenteren, vandaag gaan heel wat componisten er erg bewust mee aan de slag.
Componist Rebecca Saunders vindt het eigenlijk vreemd om ruimte helemaal los te zien van andere compositorische parameters: muziek klinkt nu eenmaal nooit in het luchtledige. “Hoe geluid zich verplaatst en hoe de fysieke kwaliteit ervan in de ruimte wordt gepresenteerd en ervaren, is fundamenteel,” zegt ze. “Maar als je een stuk schrijft waarbij de muzikanten verspreid over de ruimte staan, ga je als vanzelf anders kijken naar de architectuur en haar akoestische eigenschappen. Dan treedt de ruimte zelf veel sterker op de voorgrond.”
Dat laatste is belangrijk: de afstand tussen klankbron en luisterend oor verandert timing en balans, muren laten klanken weerkaatsen, een hoge ruimte reageert anders dan een droge studio. Wie muziek door een gebouw verspreidt, krijgt de eigenschappen van die plek er gratis bij – ook de lastige.
Sweet spot
Dat is vooral voor de luisteraar zelf belangrijk. Bernhard Lang noemt ruimte – de klassieke concertzaal voorop – daarom provocerend ‘ondemocratisch’. “De laatste tijd experimenteer ik vaak met ambisonische opstellingen.” Dat is audiotechnologie voor het opnemen en weergeven van een volledig driedimensioneel geluidsveld, inclusief geluid van boven en onder. “Dat deed me beseffen dat elk werk in elke zaal een soort ‘sweet spot’ heeft, de ideale luisterpositie zeg maar. Al betekent dat natuurlijk ook dat daartegenover heel wat ‘verliezers’ in de zaal zitten, voor wie de beleving een pak minder ideaal is. Onlangs was ik zelf de dupe: er werd een heel mooi stuk van Philippe Manoury met verspreid geplaatste instrumentengroepen opgevoerd, en ik was de ongelukkige die naast een koperblazersgroep zat. Je kan je wel voorstellen wat er met m’n oren gebeurde telkens als die jongens op hun instrument bliezen. Het overschaduwde de rest – dan is je luisterervaring natuurlijk helemaal vertekend.”
Dat de luisteraar (en zijn of haar positie) op die manier zelf een variabele is in de compositie, is voor Saunders geen probleem dat moet worden weggewerkt, maar een gegeven waarmee je rekening moet houden. “Iedereen heeft een unieke luisterervaring. Iedereen heeft een andere stemming, andere verwachtingen en een andere luistergeschiedenis. Bij ruimtelijke muziek wordt dat aspect gewoon veel sterker benadrukt.” Ruimtelijkheid maakt met andere woorden expliciet wat in elke concertzaal al gebeurt: we horen nooit allemaal exact hetzelfde.
Voel je vrij
Je kan zelfs nog een stap verder gaan, want als niet elke plek hetzelfde klinkt, waarom zou een luisteraar dan gedurende het hele concert op één plek moeten blijven zitten?
Dat idee zet een van de meest hardnekkige gewoontes uit de klassieke concertcultuur op losse schroeven. Niet alleen de muzikanten hebben in een traditionele zaal immers een vaste positie; ook het publiek krijgt er één toegewezen. Lang vindt die beperking niet altijd vanzelfsprekend. “Als je rechtstaat kan je de ideale plek uitzoeken of weggaan van die brassband die vlak naast je staat. Maar als je neerzit, ben je gevangen. Soms sta ik even op en wandel ik naar buiten, maar in een normale concertsituatie doe je dat niet makkelijk: het geeft een wat kwade indruk. Al is dat niet het geval: soms wil ik me gewoon vrijer voelen, bewegen of van plek wisselen – en ik zie dat ook bij andere mensen almaar vaker gebeuren.”
In ‘Chroma’ trekt Saunders die bewegingsvrijheid radicaal door. In dat werk worden solisten, kleine ensembles, muziekdoosjes en klankobjecten verspreid door een gebouw opgesteld, zodat het publiek vrij door de klanken kan bewegen. Op die manier “meng je de klanken met je eigen lichaam, met je eigen oren”, zegt ze. Wie dichter naar één uitvoerder stapt, haalt die muzikale laag naar de voorgrond. Andere klanken verdwijnen naar de verte. Een paar pasjes volstaan dus al om de balans opnieuw te veranderen.
Extra laag
Ruimtelijkheid gaat bovendien niet alleen over de positie van mensen of instrumenten: ze haalt ook de architectuur uit de achtergrond. Een zaal is dan niet langer een neutrale verpakking waarin een compositie wordt neergezet. “Dat is een cruciaal gegeven”, zegt Lang. “Toen ik voor orgel begon te schrijven, realiseerde ik me dat een orgel niet bestáát. De klank die we met een orgel associëren, is in feite de combinatie van een orgel en een kerk.”
Bij ruimtelijke muziek geldt dat principe nog sterker. De lengte van gangen, de afstand tussen ruimtes, openstaande deuren, muren, trappen en plafonds bepalen mee hoe de compositie klinkt. Dat roept vragen op over de ‘verplaatsbaarheid’ van ruimtelijke muziek. Terwijl een traditionele symfonie hetzelfde zou moeten klinken in Gent, Wenen of Tokio, geldt dat niet altijd voor muziek die bewust met de architectuur van één plek is verweven.
Lang liep tegen die vraag aan bij ‘Hermetika IX’, oorspronkelijk geschreven in relatie tot de architectuur van Concertgebouw Brugge. Wanneer zo’n werk elders wordt uitgevoerd, kan je het volgens hem niet simpelweg kopiëren. “Je moet het werk als het ware opnieuw installeren, en dus dringen aanpassingen zich op. Ik denk dat die confrontatie met een andere ruimte opnieuw een interpretatieniveau aan het stuk toevoegt.”
Aan de andere kant van dat spectrum staat Saunders’ ‘Chroma’. Dat werk is juist ontworpen om zich telkens opnieuw aan een ruimte te hechten. De muzikale modules blijven herkenbaar, maar hun spreiding, onderlinge afstand en combinatie veranderen van locatie tot locatie.
Revolutie
In de jaren zestig en zeventig kon zo’n breuk met het traditionele podium nog een uitgesproken ideologische lading hebben. Volgens Lang was het openbreken van de auditieve ruimte toen vaak verbonden met kritiek op het burgerlijke concertleven. De conventionele zaal stond mee symbool voor een vastgeroeste cultuur waaruit avant-gardisten zich wilden bevrijden.
Die tegenstelling voelt vandaag een stuk minder scherp. “Voor mij is het geen kritiek”, zegt Saunders. “Het is gewoon een andere manier van werken. Het is spannend dat we de concertsituatie kunnen ontrafelen en verschillende manieren van luisteren kunnen verkennen. Maar dat betekent niet dat de traditionele concertomgeving niet langer relevant is.”