AI killed the internet star
Gangmaker Jasmijn Lootens over de ongebreidelde mogelijkheden van artificiële intelligentie
Door artificiële intelligentie verandert de rol van componist en artiest drastisch. En dat kan best waardevol zijn, ook voor jou als luisteraar. De geschiedenis bewijst het, schrijft onze Gangmaker technologie Jasmijn Lootens.
Tot diep in de negentiende eeuw bestond muziek slechts op één manier: live, hier en nu. Wie muziek wilde horen, moest aanwezig zijn. De technologische mogelijkheid om geluid vast te leggen en later opnieuw af te spelen veranderde dat fundamenteel. De fonograaf van Thomas Edison (1877) en de grammofoon van Emile Berliner (1887) maakten klank los van zijn moment.
Met de doorbraak van magnetische tape aan het einde van de jaren 1940 werd muziek pas echt draagbaar, manipuleerbaar, verplaatsbaar. Geluid kon worden geknipt, vertraagd, omgekeerd. Wat fotografie en film deden voor de zichtbare wereld, deden geluidsopnames voor de klinkende werkelijkheid.
Net als bij film zien we hoe nieuwe technologie een creatief potentieel opende. In ‘Imaginary Landscape No. 1’ (1939) gebruikte John Cage platenspelers met verschillende draaisnelheden als volwaardige instrumenten. In Caïro maakte Halim El-Dabh ‘The Expression of Zaar’ (1944), een bewerkte opname van een ritueel, waarin klankmanipulatie niet vertrok van abstracte notatie maar van concreet geluid. Eliane Radigue en Pierre Schaeffer zouden dit later musique concrète noemen: een beweging van concreet naar abstract. Waar Schaeffer montage, object en abstractie benadrukte, zocht Radigue juist naar duur, resonantie en minimale verschuiving.
Tegelijk ontwikkelde zich in Keulen een andere logica. Componisten als Karlheinz Stockhausen en Karel Goeyvaerts bouwden muziek op uit strikt gecontroleerde, synthetische klanken. Elektronische muziek werd hier een verlengstuk van het seriële denken: technologie als garantie op precisie en controle. In 1958 kwamen verschillende werelden spectaculair samen in het Philipspaviljoen op de Wereldtentoonstelling in Brussel. Edgard Varèses ‘Poème électronique’ klonk over 350 luidsprekers in een architectuur van Le Corbusier en Iannis Xenakis. Muziek werd ruimte. De luisteraar zat niet meer tegenover het werk, maar erin.
Ook Mary Bauermeister beïnvloedde het denken over ruimte, performativiteit en intermedialiteit sterk. Haar atelier in Keulen was begin jaren 1960 een ontmoetingsplek voor Stockhausen, Cage, Tudor en Fluxus-kunstenaars. De studio-esthetiek sijpelde ook door in de akoestische muziek. Luciano Berio’s ‘Sinfonia’ (1968) monteert citaten, stemmen en stijlen tot een muzikale assemblage. Dat dit werk voor orkest geschreven is, toont hoe technologische denkmodellen ook het akoestische domein herstructureerden.
Plunderphonics
Met de digitalisering kwam een nieuwe versnelling. De sampler, vanaf het einde van de jaren 1970, maakte opgenomen geluid flexibel. Dankzij MIDI, live processing en sensoren werd de interactie tussen muzikant en elektronica verfijnd. Steeds meer muzikanten bewegen zich tussen akoestiek en elektronica, tussen controle en openheid en maken ruimte voor het onverwachte. Virtuositeit zit niet langer uitsluitend in de akoestische uitvoering, maar in de wisselwerking tussen alle klanken die gegenereerd worden. Het vergt nieuwe vaardigheden om de elektronisch bewerkte klanken vorm en richting te geven. In ‘Petals’ (1988) van Kaija Saariaho versmelten cello en live electronics tot één fragiel organisme. In dat verruimde landschap verschuift langzaam maar zeker de rol van de uitvoerder.
‘Sampling’ leidde ook tot een esthetiek van hergebruik. John Oswalds ‘Plunderphonics’ knipt iconische muziek uiteen en monteert ze opnieuw. Originaliteit verschuift van het bedenken van nieuw materiaal naar het herorganiseren van bestaand materiaal. Die logica wordt in de jaren 1990 structureel met de komst van het internet: een oneindig archief én een creatieve ruimte. Steeds meer hedendaagse muziek vertrekt van het internet. Niet alleen als bron maar als materiaal, werkomgeving en onderwerp, zoals bij Jennifer Walshe, Holly Herndon, Jules LaPlace, Brigitta Muntendorf en Johannes Kreidler. Vaak proberen deze werken te vatten hoe het is om vandaag te leven in een digitale overdaad – ongemakkelijk, soms problematisch, maar onmiskenbaar urgent.
Nieuwe fase
Vandaag duwt artificiële intelligentie die vragen verder open. Net zoals uitvoerders zich bij de eerste grammofoonplaten mogelijk overbodig voelden, roept ook AI vragen op over de rol van de muzikant. MIDI was ooit een beperkte representatie van muziek, maar opende tegelijk nieuwe artistieke vrijheden. Op dezelfde manier kan AI ons muzikale denken verruimen. Niet als shortcut naar snel resultaat, om muziek sneller, goedkoper en voorspelbaarder te maken, maar als kritisch instrument. Het is pas wanneer je er dieper in duikt, experimenteert en écht in dialoog gaat, dat technologie nieuwe ideeën ontsluit die waardevol zijn voor de componist,de uitvoerder én de luisteraar.
Waar vroege elektronische muziek droomde van het loskoppelen van klank en bron, groeit vandaag net een hernieuwde aandacht voor oorsprong: voor trainingsdata, auteurschap en context. Tussen abstractie en herkomst tekent zich een nieuwe fase af waarin technologie niet verdwijnt op de achtergrond, maar opnieuw onderwerp van het muzikale gesprek wordt. Als technologie al deze mogelijkheden opent: welke nieuwe vormen van muziek wachten ons dan wel nóg allemaal?
Debatteer mee op de Gangmakers-gesprekken
De Gangmakers krijgen de opdracht ons Muziekcentrum een kritische spiegel voor te houden. In elk Bijloke Magazine krijgt één Gangmaker vrij spel. Op zondag 31 mei kan je zelf vragen stellen op de Gangmakers-panelgesprekken in ons Café. Gangmaker Jasper Gheysen gaat in gesprek over het thema netwerk met topambtenaar Peter De Wilde (ex-Toerisme Vlaanderen), Marc Verneirt (Golf Vlaanderen) en dirigent Erwin Scheltjens. Gangmaker Seppe Gebruers debatteert over meerstemmigheid met kunstenares Myriam Van Imschoot. En Jasmijn Lootens nodigt onder meer componiste Maya Verlaak en professor Jozefien Vanherpe uit met een uitgesproken mening over technologie. Volledig programma op www.debijloke.be/gangmakers
