Jamie Man: "‘We maken van een oorlogswapen een muziekinstrument"
Vier saxofonisten, field recordings van Tibetaanse gezangen, elektronica. En een drone met luidsprekers en camera die als een gier boven de zaal cirkelt. De voorstelling བྱ་རྒོད། / VULTURES smeekt om een interview met componiste Jamie Man 文珮玲 en Tomas Serrien van BL!NDMAN.
Of er leven is na de dood, daarover braken de grootste denkers uit de geschiedenis – van Goethe tot Freek de Jonge – voorlopig tevergeefs het hoofd. Maar kent u Tibetaanse hemelbegrafenissen? Tijdens die rituelen wordt het lichaam van een overledene overgelaten aan gieren. Wat vanuit een westers perspectief misschien macaber klinkt, vormt voor de Brits-Chinese componiste Jamie Man 文珮玲 het uitgangspunt van བྱ་རྒོད། / VULTURES, een nieuw werk dat ze schreef in opdracht van BL!NDMAN.
Man maakt van die eeuwenoude praktijk geen muzikale reconstructie. De hemelbegrafenis wordt het vertrekpunt voor een ritueel rond sterfelijkheid, loslaten en transformatie. De bezetting die ze daarvoor aan laat draven is – op z’n zachtst gezegd – ongewoon: vier saxofonisten delen de ruimte met field recordings van Tibetaanse gezangen, elektronica en een rondvliegende drone die is uitgerust met luidsprekers en een camera.
Wat fascineert jullie in de Tibetaanse hemelbegrafenissen?
Jamie Man 文珮玲: “In Himalayaculturen bestaan hemelbegrafenissen al duizenden jaren. Het lichaam wordt in de openlucht gelegd en door gieren opgegeten, waarop de ziel het lichaam verlaat en verder kan richting een volgende wedergeboorte. Vooral dat idee van transmigratie is heel belangrijk voor het stuk.”
“Je zou dus kunnen zeggen dat བྱ་རྒོད། / VULTURES over de dood gaat, maar dan wel over de dood als een nieuw begin. In onze westerse, sterk door het christendom bepaalde cultuur proberen we het lichaam juist vast te houden en te bewaren. Binnen het boeddhisme staat het loslaten centraal: door afstand te nemen kan de ziel bevrijd worden.”
Tomas Serrien (BL!NDMAN): “Voor veel mensen in onze samenleving voelt het idee van een dier dat een menselijk lichaam opeet vreemd – misschien zelfs afstotelijk. Maar in de hemelbegrafenis bestaat juist een heel sterke verbinding tussen mens en natuur.”
“De gieren worden er ook als engelen beschouwd. Ze nemen het lichaam mee de lucht in en brengen het als het ware naar een andere wereld. Als je daar langer over nadenkt, zit daar iets heel moois in.”
Moet het publiek in བྱ་རྒོད། / VULTURES vooral naar de klank luisteren, of is het belangrijk dat het ook de ideeën achter die klanken begrijpt?
Tomas: “Dat is een vraag waar we tijdens het creatieproces zelf nog voortdurend mee bezig zijn. Wat mij aantrekt in Jamies werk is dat ze ideeën muzikaal kan vertellen zonder ze al te letterlijk op te dienen. Ze gebruikt geluid, muziek en tekst op een poëtische manier, waardoor iedere luisteraar er iets persoonlijks uit kan halen.”
“Het is voor ons niet belangrijk dat één specifieke boodschap wordt overgebracht. We leven in een tijd waarin sommige dingen dringend en heel rechtstreeks gezegd moeten worden, maar de ruimte voor ambiguïteit is zó belangrijk. Er is meer dan ooit nood aan dialoog en nuance. Kunst hoeft mensen geen antwoorden te geven, maar kan een perspectief aanreiken van waaruit ze zichzelf en de wereld in vraag stellen.”
In jullie voorstelling cirkelt een drone als een gier in de ruimte. Die wordt bijna een personage?
Tomas: “Wat interessant is aan die drone, is hoe snel de symbolische betekenis ervan veranderd is. Vijftien jaar geleden zagen we hem misschien vooral als fascinerend technologisch speeltje; vandaag associëren we hem onmiddellijk met de oorlogen in Oekraïne en andere conflictgebieden. Tegelijkertijd ís het nog altijd speelgoed. Het object zelf heeft geen intentie: wij mensen geven er een betekenis aan.”
“Daarom vind ik het interessant dat we de drone nu muzikaal gebruiken. Misschien kunnen we hem zo opnieuw een andere betekenis geven. We maken er opnieuw een soort speelgoed van, of een muziekinstrument.”
Een hemelbegrafenis draait sterk om de verbinding tussen mens en natuur. Is zo'n machine dan geen verstorend element?
Jamie: “Dat mag de toeschouwer zelf beslissen, al weet ik niet of ik de drone zelf als verstorend zou omschrijven. Je herkent hem onmiddellijk, misschien zelfs eerst als een gimmick, maar door de muziek en de context krijgt hij geleidelijkaan betekenis.”
Tomas: “Daar is de link met filosoof Donna Haraway interessant. In haar Cyborg Manifesto stelt zij juist de grens tussen machine, natuur en mens ter discussie. Technologie verandert ons misschien niet noodzakelijk lichamelijk, maar ze kan wel onze blik uitdagen: hoe we naar elkaar en naar de wereld kijken. In die zin staat de drone niet buiten de wereld van བྱ་རྒོད། / VULTURES, maar maakt hij er deel van uit.”
Haraways Cyborg Manifesto dateert uit 1985. De laatste weken is onze verhouding tot technologie nog maar eens door elkaar geschud: het AI-optimisme is in zeer korte tijd omgeslagen, waarbij zelfs voor het einde van de mensheid wordt gevreesd. Heeft dat jullie blik op het werk veranderd?
Jamie: “Al die postapocalyptische filosofieën over het einde van de wereld zijn natuurlijk fantastisch voor mij: plots blijkt mijn werk relevant (lacht). Maar eigenlijk spelen die existentiële vragen al veel langer: ze verschijnen telkens in een andere gedaante, maar zijn in essentie gelijk.”
Tomas: “Wat AI bijvoorbeeld heel tastbaar maakt, is onze angst om de controle te verliezen. Iets daarvan zit ook in བྱ་རྒོད། / VULTURES. Alleen al door naar die drone te kijken, kan je een gevoel van gevaar ervaren.”
“De drone wordt natuurlijk bestuurd door een operator, maar symbolisch draagt hij iets onvoorspelbaars in zich. Dat doet me ook aan AI denken: mensen kunnen er bang voor zijn, maar zodra ze er creatief mee aan de slag gaan, kan die angst omslaan in fascinatie. Nieuwe technologie heeft wel vaker zo'n dubbelzinnige reactie opgeroepen: Adorno stond op een gelijkaardige manier zelfs bijzonder afkerig tegenover de radio.”
De drone draagt bovendien een camera en een luidspreker. Daardoor wordt ook het publiek letterlijk onderdeel van de voorstelling.
Jamie: “We gebruiken livebeelden van het publiek. Zoals de gieren naar de mensen kijken, kijken de toeschouwers op een bepaald moment naar zichzelf, waardoor dat idee van transmigratie plots wel erg dichtbij komt.”
“Ik ben erg geïnteresseerd in oude rituelen, juist omdat ze alleen blijven bestaan wanneer mensen ze daadwerkelijk ervaren en uitvoeren. Als niemand ze nog beoefent, verdwijnen ze. Daarom volgt het hele stuk de vorm van een ritueel. Het gaat er niet om dat je naar iets kijkt wat voor jou wordt opgevoerd; het gaat erom dat je er middenin staat. We bewegen dan ook tussen de speelruimte en het publiek - die onzichtbare muur proberen we te doorbreken.”
Dus བྱ་རྒོད། / VULTURES is uiteindelijk meer dan een concert?
Tomas: “Voor mij is dat een belangrijke vraag. Muziektheater wordt traditioneel vaak begrepen als een combinatie van tekst, muziek en een performatief element. Maar je kan muziek zelf ook gebruiken om iets te vertellen zonder dat daarvoor letterlijke woorden nodig zijn.”
“In het Westen zijn we bovendien gewend geraakt aan een heel specifieke manier van luisteren: je gaat een concertzaal binnen, nestelt je comfortabel in het pluche en luistert naar iets dat zich op een podium voor je afspeelt. Met བྱ་རྒོད། / VULTURES willen we die roestige etiquette doorbreken. Dat sluit ook aan bij een meer filosofische vraag waar ik met BL!NDMAN verder over wil nadenken: waarom luisteren we nog altijd op zo'n conventionele manier naar muziek?”
“De Bijloke is daarvoor trouwens een bijzondere plek. De programmatoren zijn sterk bezig met de context waarin we luisteren en met manieren om het publiek ervan bewust te maken dat luisteren méér is dan alleen horen. De ruimte maakt deel uit van de ervaring. Als we བྱ་རྒོད། / VULTURES elders spelen, zal het daarom ook een andere voorstelling worden.”
Jamie: “Voor mij hangen die vragen allemaal samen: wat is een componist? Wat is muziek? Wat betekent luisteren? Dat moeten we onszelf blijven afvragen, en ik wil werk maken dat ook het publiek uitnodigt om die vragen te stellen.”
“Mijn laatste mentor was Heiner Goebbels, die zelf componist én dirigent is. Vanuit die achtergrond zijn de grenzen tussen luisteren, kijken en ervaren voor mij eigenlijk niet zo relevant meer. Een noot schrijven die in het donker zal klinken, is voor mij iets anders dan exact dezelfde noot schrijven wanneer ik weet dat ze in geel licht zal luiden. Of je dat dan een concert, een beleving of een Gesamtkunstwerk noemt maakt voor mij weinig uit: die grenzen zijn al lang niet meer relevant.”
Jamie, op Instagram deed je deze zomer een oproep om je nieuwe muziek toe te sturen met de woorden: “the more woke, the better”. Hoe woke is བྱ་རྒོད། / VULTURES dan?
Jamie: “བྱ་རྒོད། / VULTURES wordt waarschijnlijk het meest woke stuk dat ooit op deze planeet heeft bestaan (lacht). Alle gekheid op een stokje: het oorspronkelijke idee van ‘woke’ – wakker worden – is intussen bijna volledig verdwenen. Het woord is door de rechterflank geclaimd en wordt vaak als verwijt gebruikt - ik poneer hem dus nogal cynisch. Voor mij zit daar ook een vorm van protest in: het woord opnieuw opeisen.”
Bram Van Haelter
