(Ont)spanning
Een bijdrage van Sven Sabbe
Onlangs sprak ik nog eens af met enkele oude vrienden, ex-collega’s met wie ik innig samengewerkt heb. Ik was op voorhand wat nerveus: zouden we elkaar nog vinden? Na nog geen vijf minuten was ik gerustgesteld: het gesprek kwam vanzelf, en voor we het wisten lagen we terug te gieren als tevoren. Ik ontspande in mijn stoel en liet me meedrijven.
Er zit iets meer tijd tussen de dag van vandaag en de tijd waarin Mozart leefde. Maar ook 250 jaar na datum zorgt hij ervoor dat het gesprek niet stilvalt. De componist neemt je voortdurend bij de hand. Soms zachtjes leidend, soms plots loslatend. Spanning en ontspanning zijn verweven doorheen de muziek.
Zijn ‘Pianoconcerto nr. 12’ schreef hij in 1782, toen hij zijn plaats in Wenen nog moest veroveren. Die zoektocht hoor je terug in de muziek. Het eerste ‘Allegro’ ademt een ontspannen elegantie, maar onder dat oppervlak schuilt een subtiele onrust. Kleine harmonische wendingen en onverwachte accenten houden de aandacht scherp. De spanning is nooit groot, maar wel voortdurend aanwezig. In het daaropvolgende ‘Andante’ vertraagt de tijd. Mozart lijkt bewust ruimte te maken voor verstilling, met een bijna zingende melodie. Het ‘Allegretto’ brengt ontspanning in haar meest speelse vorm: lichtvoetig, maar met genoeg verrassingen om niet vrijblijvend te worden.
Heel anders voelt het ‘Pianoconcerto nr. 22’ uit 1785. Je hoort een zelfverzekerde Mozart, die de spanning durft opbouwen. Het groots opgezette ‘Allegro’ zet meteen de toon: krachtige orkestpassages wisselen af met intieme momenten voor de piano. Het contrast creëert spanning: vol en leeg, luid en zacht, licht en schaduw. Het emotionele hoogtepunt ligt in het ‘Andante’. De muziek voelt ingehouden, alsof de ontspanning steeds wordt uigesteld. Pas in het slotdeel laat Mozart alles los, in een opgewekt en briljant ‘Allegro’.
Daartussen hoor je zijn ‘Symfonie nr. 25’ uit 1773. Mozart was pas zeventien toen hij het schreef, maar de spanning spat van de notenbalk. Geen wonder dat Miloš Forman de muziek gebruikte om zijn iconische ‘Amadeus’ mee te beginnen. Als een puber op zaterdagavond weigert de muziek tot rust te komen. Het ‘Allegro con brio’ is nerveus en fel, het ‘Menuetto’ ongewoon streng. Ontspanning is schaars, en misschien net daardoor des te betekenisvoller. Korte lichtpuntjes van helderheid lichten op, en verdwijnen zo goed als meteen. Mozart, soms subtiel en evengoed radicaal, bouwt voortdurend de spanning op en laat ze weer los. Misschien schuilt in dat voortdurend zoeken naar evenwicht de kracht en tijdloosheid van zijn muziek?
Sven Sabbe is musicoloog en content manager bij Muziekcentrum De Bijloke
