Een leven van kuisheid en muziek
Een bijdrage van Emily Hogstad
Stel je voor dat je een arme, alleenstaande vrouw bent in het achttiende-eeuwse Venetië. Je hebt geen familie, geen geld, en je carrièreopties zijn – vanzelfsprekend – beperkt. Elk jaar tijdens het carnaval stromen honderden rijke mannen naar Venetië, druk bezig met hun grand tours door Europa. Jij hebt de kans om wat broodnodig geld te verdienen aan hun verlangens.
Maar zodra je zwanger raakt, heb je weinig opties. Je zou je baby in een van de donkere Venetiaanse kanalen kunnen werpen, zoals bekend is dat veel vrouwen deden. Of je kunt je baby achterlaten bij een instelling die bekendstaat als de Ospedale della Pietà, waar ongewenste kinderen werden opgenomen via een scaffeta, zeg maar een vondelingenschuif. Er werden geen vragen gesteld, en je zou niet vervolgd worden voor enig misdrijf.
Het beste van alles was dat de ongewenste baby's die werden achtergelaten bij de Ospedale goed werden verzorgd. De jongens leerden een ambacht en vertrokken op hun zestiende, terwijl veel van de meisjes de instelling ondersteunden door te naaien, borduren en ander belangrijk huishoudelijk werk te verrichten (deze meisjes werden de “figlie di comun” genoemd). Uiteindelijk zouden deze jonge vrouwen trouwen of in een klooster treden en de Ospedale verlaten.
Niet allemaal echter. Want rond hun negende jaar ondergingen ze een muzikale proef. Het meest muzikaal getalenteerde deel – bekend als de “figlie di choro” – kreeg een buitengewone kans: ze mochten een intensieve muzikale opleiding volgen samen met hun vrouwelijke leeftijdsgenoten. (Die leeftijdsgenoten konden trouwens ook beursstudenten en betalende leerlingen zijn die een eersteklas muzikale opleiding wilden ontvangen.)
Dat gezegd zijnde was het leven als performer in de Ospedale zeker niet voor iedereen weggelegd! Leden van de figlie di choro moesten in afzondering en kuisheid leven, hun hele leven in de Pietà blijven, dagelijks religieuze diensten bijwonen, de jongere meisjes lesgeven, en hun leven wijden aan muziek en het ondersteunen van de Ospedale. Sommigen besloten tegen zo’n leven en trouwden uiteindelijk, terwijl anderen non werden. De overgebleven vrouwen hadden echter de eer om op te treden in de internationaal befaamde, volledig vrouwelijke instrumentale en vocale ensembles van de Pietà.
Hun repertoire was uitgebreid. Ze speelden tijdens religieuze diensten zoals completen, vespers en de mis, en voerden zelfs oratoria uit, net als speciale voorstellingen voor bezoekende hoogwaardigheidsbekleders. Interessant genoeg speelden ze achter rijk gedecoreerde roosters, ogenschijnlijk om hun bescheidenheid te bewaren. Maar deze opstelling had ook het effect dat eventuele fysieke tekortkomingen die ze hadden geërfd, werden verhuld. Niet verwonderlijk, aangezien veel van de moeders van de meisjes arm en/of prostituees waren, kwamen aangeboren gezondheidsproblemen relatief vaak voor.
Deze ensembles traden op een hoog niveau op, en om redenen die uniek waren voor de Ospedale. Belangrijk was dat de samenstelling stabiel was, wat de vrouwen in staat stelde om samenwerkingsvaardigheden binnen de groep op te bouwen. Ze kregen ook veel oefentijd. Daardoor werden hun virtuoze prestaties een belangrijke toeristische attractie in Europa. Ze waren vooral populair tijdens de vastentijd, wanneer de operahuizen gesloten waren. Hoe beter het orkest speelde en het koor zong, hoe meer toeristen er kwamen. Het uiteindelijke doel was om de kas van de organisatie te vullen, zodat ze konden blijven redden en opleiden van de ongewenste kinderen.
Een groot deel van het onderwijs binnen de muren van de Ospedale werd door vrouwen verzorgd, maar er werden ook externe leraren ingehuurd. De violist, priester en componist Antonio Vivaldi werkte aan de Ospedale van 1703 tot 1715, en opnieuw van 1723 tot 1740. Zijn taken omvatten het lesgeven in muziek aan jonge vrouwen, het dirigeren van hun instrumentale ensembles en koren, het kopen van instrumenten, en zelfs het componeren van muziek voor hen om uit te voeren. Hoewel we niet al hun namen kennen, zijn sommige van zijn studenten internationaal beroemd geworden, zoals Anna Maria dal Violin. (Soms, wanneer de identiteit van de vrouwen onbekend was, kregen ze achternamen gebaseerd op de instrumenten die ze bespeelden of de stempartijen die ze zongen.) Vivaldi schreef meerdere vioolconcerten voor Anna Maria, en enkele slimme luisteraars beweerden zelfs dat ze een van de grootste violisten van haar generatie was.
De erfenis van de Ospedale leeft voort. Zelfs vandaag de dag voeren musici nog steeds de werken uit die Vivaldi zoveel generaties geleden voor deze opmerkelijke vrouwen schreef! Ondanks Vivaldi’s populariteitsgolf in de late twintigste eeuw, wordt de inspirerende rol van zijn virtuoze vrouwelijke collega’s niet vaak besproken. Hopelijk zullen de dames van de Pietà mettertijd even bekend worden als hun leraar.
Emily Hogstad is een Amerikaanse violiste en schrijfster. Ze schreef deze tekst voor de muziekblog Interlude.
