Welkom in onze nieuwe zaal

We kijken ernaar uit je na de zomer te verwelkomen in ons volledig vernieuwde Muziekcentrum. Op deze pagina lees je er alles over.

 

Eeuwenoud gebouw, eigentijdse concertbeleving

Het plan was een ambitieuze verbouwing van onze grote zaal, het resultaat wordt zo mogelijk nog grootser. Ons nieuwe Muziekcentrum zal een uitmuntende eigentijdse concertbeleving bieden in een eeuwenoud gebouw - en wordt daarmee uniek in de wereld.

De best mogelijke zaal voor publiek en muzikanten, als enig Muziekcentrum voor klassiek in Gent mocht dat wel onze ambitie zijn. Dat het 13e-eeuwse ziekenhuis permanent dienstdoet als concertzaal, maakt De Bijloke hoe dan ook uitzonderlijk - niet alleen in Vlaanderen, maar ook in de wereld. Zowat elke noot die er nu klinkt, werd pas op papier gezet nadat het iconische houten dakgebinte was opgetrokken. Vorm en inhoud die perfect op elkaar aansluiten: als live muziekbeleving kan het tellen.

Bij de heropening na de zomer komt daar een niet te onderschatten troef bij: De Bijloke zet een nieuwe standaard als het aankomt op akoestiek, zitcomfort en zicht op de muzikanten op het podium. Vanop elk zitje in de zaal is de concertervaring optimaal. 

Prioriteit nummer 1 bij de verbouwing? Een onberispelijke akoestiek. Daarom ging de opdracht naar de Londense akoestici van Arup, dé wereldtop, met op hun visitekaartje Sydney Opera House, Oslo Opera House en het ingenieuze Cornucopia-podium van popster Björk. Zij gingen in zee met het gerenommeerde Londense DRDH Architects (Bodø Kulturhus Noorwegen, Opera Gent, Bourla Brussel) en de restauratie-experts van Julian Harrap (Neues Museum Berlijn, Victoria and Albert Museum Londen). Niet alleen akoestisch zal het lijken of je bij de muzikanten op schoot zit, je zal ook in werkelijkheid veel dichter bij het podium zitten. En in de koorbanken versier je zelfs een plekje óp de bühne. 

Die state-of-the-art-concertzaal wordt het kloppende hart van ons Muziekcentrum, maar daar blijft het niet bij. De ingang verhuist naar ons Café, dat een bruisende plek wordt dankzij het originele interieur van de Antwerpse Studio Helder en ONBETAALBAAR, een Gents collectief dat ecologie en hergebruik hoog in het vaandel draagt. Ze staken ook de Foyer in een nieuw jasje, en met een historische kapel als vestiaire wordt zelfs je mantel (laten) weghangen een plezier. In het Kraakhuis beleef je ook onze kleinere concerten in een magistraal decor. 

Dankzij die zinderende architecturale mix van spiksplinternieuw en eeuwenoud toveren we met gemak elk optreden om in het ideale avondje uit. Het daagt ons tegelijk uit om buiten de lijntjes te kleuren. Een filmconcert, muziektheater, een expo: in ons nieuwe huis vertelt dat alles evengoed een consistent verhaal. Of neem inleidingen vooraf, een jazzjam achteraf, nakaarten in het Café met vrienden of artiesten: recht naar huis gaan na een concert wordt een serieuze uitdaging.  

Gelukkig hóéft dat ook helemaal niet. Ons nieuwe Muziekcentrum heeft zoveel te bieden dat je beter meer dan eens terugkomt en gezellig blijft plakken. Kom al dat oorstrelend lekkers dus vooral zelf degusteren. Of om het uit te bazuinen op zijn 13e-eeuws: komt dat horen, komt dat zien!

Interview met architect David Howarth (DRDH) en akoesticus Ned Crowe (Arup)
 

‘Deze zaal dompelt je onder in de muziek’

Hoe maak je van een middeleeuws gebouw met dikke stenen muren en een zwaar houten dakgebinte een modern muziekcentrum met een optimale akoestiek? Een Londens topteam met DRDH Architects en Arup Acoustics liet niets aan het toeval over. ‘We groeven zelfs de vloer uit: het podium en de tribune liggen nu 1,8 meter dieper dan de rest van de zaal.’

Hoeveel concertzalen gaan al acht eeuwen mee? Het Gentse Muziekcentrum De Bijloke is zonder enige twijfel uniek in zijn soort. Niet dat het gebouw altijd een muziekcentrum is geweest. In 1228 werd het in gebruik genomen als hospitaal en gerund door een congregatie van katholieke zusters. Op oude foto’s zie je de patiënten in de grote open ruimte in bedden liggen onder het houten dakgebinte waar in het zuiden van België een heel eikenbos voor zou zijn gekapt.

In de eeuwen die volgden, had het gebouw verschillende functies, maar stond het ook lange tijd leeg. In 1988 werd de ruimte een eerste keer gebruikt als concertzaal, maar na dertig jaar bleek een grondige renovatie noodzakelijk. “De akoestiek voldeed niet langer aan de moderne kwaliteitsverwachtingen”, vertelt directeur Geert Riem van De Bijloke. “Ook de zichtlijnen waren niet goed. Wie achteraan zat, zag alleen het hoofd van diegene die voor hem zat. Bovendien was het gebouw weinig toegankelijk voor mensen in een rolstoel. We besloten een wedstrijd uit te schrijven en stelden als voorwaarde dat er een akoestisch ingenieur in het uitvoerende team moest zitten.”

Dicht bij de mensen

Een team met de Londense bureaus DRDH Architects, Julian Harrap Architects en Arup Acoustics in samenwerking met de Belgische ingenieursbureaus ABT en RCR won de architectuurwedstrijd. DRDH Architects en Arup Acoustics werkten samen aan talrijke topzalen in de wereld. Eerder nam het duo het Bodø Kulturhus in Noorwegen onder handen en momenteel wordt er gewerkt aan de Opera in Gent en de Bourla in Antwerpen.

Toch was de renovatie van De Bijloke voor dit ervaren team een grote uitdaging. “De dikke stenen muren zijn de afgelopen achthonderd jaar scheef gaan staan, waardoor het geluid over de hoofden van het publiek naar boven kaatst”, legt Ned Crowe (foto links) van Arup vanuit Londen aan de telefoon uit. “Terwijl het doel juist is om de mensen onder te dompelen in de muziek. Early reflection is belangrijk, omdat je de muziek dicht bij de mensen wilt brengen.”

Om de reflectie van het geluid te optimaliseren, besloot Arup houten lambriseringen voor de oude stenen muren te plaatsen. Toch is dat maar een deel van de oplossing. “Door de holte tussen de stenen muren en de lambrisering weerkaatsen alleen de hoge frequenties en worden de lage frequenties geabsorbeerd. We hebben de holte geneutraliseerd door de houten latten vast te lijmen en vast te schroeven.”

Intimiteit

Eenzelfde probleem deed zich voor aan de onderkant van het dak. “De houten structuur is prachtig en moet vanuit historisch perspectief absoluut bewaard blijven, maar de grote oppervlakte en de natuurlijke kloven in het hout absorberen het geluid, en dat is precies wat je niet wilt bereiken in een concertzaal”, aldus Crowe. “Daarom hebben we het geluidsabsorberende materiaal uit de ruimte zoveel mogelijk verwijderd, zoals de gordijnen aan de muren, het tapijt op de vloer en de bekleding van de stoelen.”

“De nieuwe stoelen hebben armleuningen, rugleuningen en onderkanten van hout, die de klank weerkaatsen. De geluidsabsorberende kussens op het zitvlak zijn bedekt als iemand op de stoelen plaatsneemt. De nieuwe vloer is gemaakt van zware calciumsulfaatplaten met een houten afwerking die de akoestische warmte van de ruimte vergroot.”

Bij de bouw van een concertzaal draait alles om een optimale nagalmtijd. Voor de verbouwing was de nagalmtijd slecht door de geluidsabsorberende oppervlakken en de grootte van de ruimte.  

“We besloten daarom tot een ingrijpende verbouwing en verlaagden de vloer van de concertzaal”, zegt David Howarth, directeur van DRDH Architects (foto rechts). “Het podium en de tribune liggen 1,8 meter dieper dan de rest van de zaal. Een groter volume helpt om de natuurlijke nagalmtijd van de ruimte te optimaliseren. Tegelijk is een lager podium praktischer. Grote instrumenten of ander materiaal kunnen nu zonder lift het podium op.”

De ingreep was ook noodzakelijk om de intimiteit in de ruimte te vergroten, gaat Howarth verder. “De concertzaal is 55 meter lang. Het publiek op de achterste rijen dreigde het contact met de artiesten op het podium te verliezen. Om tegemoet te komen aan de nood aan intimiteit, hebben we het orkestplatform naar voren gebracht en een aantal koorbanken achter het podium geplaatst. Het publiek zit nu, ook op de achterste rijen, dichter bij het podium. En als je achter het orkest toeschouwers of een koor ziet zitten, voelt dat meteen intiemer aan.”

Een warm geluid

Ruim een jaar na de start van de verbouwing ziet De Bijloke er heel anders uit. De houten wand geeft de zaal een veel warmere uitstraling dan de witte stenen muren die aanvankelijk overheersten. Hout is een materiaal dat vaak wordt gebruikt op plaatsen waar veel aandacht is voor akoestiek. Crowe: “Door gebruik te maken van de juiste diktes, dichtheden en montagemethoden kan je met hout een warm geluid creëren.”

Boven het podium hangen houten reflectoren. Die helpen de muzikanten om elkaar te horen en ondersteunen de communicatie tussen het koor en het orkest. De reflectoren projecteren ook het geluid van de snaarinstrumenten en houtblazers naar het publiek. “De grootte en de locatie van de reflectoren zijn tijdens de ontwerpfase uitvoerig getest met behulp van een akoestisch model. Tijdens de eerste optredens zullen we de positie van de reflectoren nog verder verfijnen,” aldus Crowe.

Ondanks de aandacht voor early reflection en nagalmtijd kan de zaal ook worden gebruikt voor niet-akoestische of versterkte concerten. Bij die optredens wil de geluidstechnicus het nagalmen tot het minimum beperken, omdat hij het geluid zelf in de hand wil houden. Achter het podium worden dan geluidsabsorberende doeken opgehangen om het galmen te controleren.

Het beste van twee werelden

Tijdens de verbouwingen is niet alleen de grote ziekenzaal aangepakt, maar werd ook de publiekscirculatie verbeterd. Het muziekcentrum kreeg twee ingangen met elk een onthaalruimte, bar, vestiaire en toiletten, zodat het publiek niet langer van de ene kant van het gebouw naar de andere moet wandelen. De totale renovatie kost zeven miljoen euro.

Directeur Geert Riem is heel tevreden met het resultaat. “Zoals bij elk groot bouwproject moet je keuzes maken omdat het budget beperkt is. We hebben steeds de akoestiek laten primeren. Daar is niet op afgedongen. Het plan van Arup is integraal uitgevoerd.”

De grootste troef van het project is volgens Riem dat het Londense duo erin is geslaagd om het historische karakter van het pand te bewaren en er tegelijk een moderne concertzaal van heeft weten te maken. Riem: “Lange tijd zagen we het historische karakter als een nadeel. Het beperkte ons in de veranderingen die we wilden doorvoeren. Maar toen Ned Crowe en David Howarth De Bijloke een eerste keer bezochten, waren ze laaiend enthousiast. In De Bijloke verenigen we het beste van twee werelden: de charme van een historisch pand met de verfijnde akoestiek van een modern muziekcentrum. Het is een droom die uitkomt.”

Tekst: Janine Meijer

Van een monument uit de 13de eeuw
naar een concertzaal voor de 21ste

Met het grootste respect voor de historische waarde, worden in het beschermd monument ingrijpende aanpassingen doorgevoerd en nieuwe elementen geïntegreerd, met als enig doel de actuele standaarden inzake akoestiek, toegankelijkheid, publiekscomfort en technische infrastructuur te bereiken.

De hele operatie bestaat uit 3 fases: 

  1. Eerst werd het oude "meubel" dat het podium en de tribune bevat afgebroken
  2. De vloer van de concertzaal werd anderhalve meter uitgegraven en en voorzien van een nieuwe betonplaat. Deze uitdieping zorgt ervoor dat er meer gelijkgrondse zaaltoegangen kunnen worden gemaakt en het geheel een groter volume krijgt, wat een gunstige invloed heeft op de akoestiek (langere nagalmtijd).
  3. Er werd een volledig nieuwe constructie aangebracht, opgevat als een zorgvuldig geconstrueerd, akoestisch, houten instrument. Deze nieuwe invoeging heeft een uitgesproken architecturaal karakter en vormt een sterk element in dialoog met de architectuur van de bestaande zaal. Akoestisch moet deze constructie de klank en de vroege reflecties van het podium de zaal in projecteren voor een verbeterde helderheid.

Ook buiten de zaal worden ingrepen doorgevoerd ter verbetering van de huidige publieksstroom. Zo zullen de bar- en vestiairefuncties in het gebouw verdubbeld worden, waardoor de huidige - onhandige - ligging van de vestiaire en bar ten opzichte van elkaar wordt weggewerkt. Concertbezoekers zullen dus aan beide kanten van het gebouw terecht kunnen voor zowel vestiaire als foyer.

Daarnaast wordt het hele complex beter gecompartimenteerd. Dit zal het mogelijk maken om vb. het Kraakhuis te gebruiken zonder het volledige gebouwencomplex te moeten gaan bewaken, verlichten en verwarmen.

De akoestiek

Een van de voornaamste aandachtspunten bij de verbouwing van een concertzaal is uiteraard de akoestiek. Het ontwerp is op dat vlak bijzonder ambitieus en streeft naar optimale prestaties. Hiervoor wordt samengewerkt met ARUP Acoustics, akoestische ingenieurs van wereldfaam, die talrijke topzalen in de wereld akoestisch hebben ingericht. Met de modernste technieken hebben zij de akoestische prestaties van de huidige concertzaal en die van het nieuwe ontwerp in kaart gebracht.

Het doel is om na de verbouwing een optimale nagalmtijd en helderheid in combinatie met een egaal klank- en volumebeeld te kunnen bieden. Hiervoor wordt de zaal uitgediept: de hele podium-tribune opstelling wordt 150 cm “ingegraven” om tot een groter akoestisch volume te komen. Door het toevoegen van koorbanken achter het podium verkleint de afstand tussen de achterste zitplaatsen en het podium.

Er komt een reflectiewand in een variërend lattenwerk omheen de volledige zaal. Dit wordt gecombineerd met een fijnmaziger systeem met richtbare reflectiepanelen boven het podium.