Over Dvořák, Mozart & Vaughan Williams

George Butterworth 
A Shropshire Lad (Rhapsody for orchestra)

Tussen de heuvels kleurt de ontwakende zon een laaghangende nevel in allerlei oranje en gele tinten. De wind doet de donkerpaarse grassen in de weides lichtjes dansen. Het Engelse platteland van Shropshire komt tot leven in George Butterworth’s 'A Shropshire Lad'. Geïnspireerd door de bitterzoete poëzie van A.E. Housman mijmert de lyrische rapsodie over een verloren thuis en jeugd. De thematiek van vergankelijkheid loopt als een rode draad door Housmans gelijknamige dichtbundel. In diezelfde periode stierf Butterworths moeder; misschien is zijn verdriet om haar overlijden ook hoorbaar in de melancholische muziek. Door zijn voorliefde voor Engelse volksmuziek krijgt de rapsodie een sterk volksmuzikaal karakter. In de dromerige, golvende melodieën kan hij wellicht even ontsnappen aan de spanningen in zijn eigen leven. Sinds zijn overlijden aan het Franse front in 1916 beschouwen velen 'A Shropshire Lad' ook als een soort elegie voor alle jongemannen die tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn gesneuveld.

Wolfgang Amadeus Mozart
Vioolconcerto nr. 5

Mozarts 'Vioolconcerto nr. 5' (1775) was een muzikale rariteit aan het hof van Salzburg. Als negentienjarige kosmopoliet gaf hij aan de Franse en Italiaanse concertovormen een experimentele draai zoals in het begindeel een opvallende afwisseling tussen het 'Allegro' en een lyrische 'Adagio'-passage in de solo. Als zoon van een gerenommeerd violist verwent Mozart ons met virtuoze vioolpartijen. Het tweede deel, het 'Adagio', is als een lyrisch, contemplatief intermezzo dat je voorbereidt op de krachtige finale, later bekend als “de Turkse”. Toen Mozart zijn vijfde vioolconcerto schreef, was West-Europa in de ban van de muziek van het Ottomaanse Rijk en de Janitsaren. Wat aanvankelijk een traditionele rondo-finale lijkt, mondt uit in een dans alla turca in mineur, toentertijd een populair, muzikaal effect in opera’s. Ter imitatie van de Janitsaren spelen de cello’s en contrabassen met het hout van hun strijkstokken om een percussief geluid te creëren. Hier toont Mozarts originaliteit zich: een levendige Turkse dans midden in een elegante rondo.

Ralph Vaughan Williams
The Lark Ascending 

De ruisende golven klotsen gestadig tegen de witte kliffen. Boven de horizon vliegt een lichtbruine leeuwerik. Toen Ralph Vaughan Williams langs de kustlijn van Margate wandelde, kwam de melodie van 'The Lark Ascending', oorspronkelijk voor viool en piano, in hem op. Hij noteerde enkele muzieknotities, maar werd plotseling gearresteerd op verdenking van spionage. In de dageraad van de Eerste Wereldoorlog lijkt het troostrijke werk vrijheid en de kalmte voor de storm te symboliseren. Net als een vogel in de lucht is ook de violist vrij; aan het begin en einde van de partituur ontbreken zelfs maten in de vioolpartij. Terwijl het orkest het Engelse landschap verklankt, deint de vibrerende viool van laag naar hoog, alsof de leeuwerik echt de concertzaal binnengevlogen is. De invloed van zijn leraar Maurice Ravel klinkt door in de evocatieve sfeer en het rijke klankenpalet. George Merediths gelijknamige gedicht inspireerde Vaughan Williams ook: “For singing till his heaven fills… And ever winging up and up”.

Antonín Dvořák
Symfonie nr. 8

Toen Antonín Dvořák zijn 'Achtste symfonie' schreef, vertoefde hij in zijn buitenverblijf in het pastorale Vysoká, net buiten Praag. Op dat moment vierde zijn carrière een hoogtepunt. De symfonie bezingt zijn levensvreugde en bewondering voor de schoonheid van de natuur. Zijn nieuwe roem, een omgeving die hem rust en vrede bood en zijn voorliefde voor Boheemse volksmuziek weerspiegelen zich in de heldere, optimistische sfeer van de vierdelige symfonie. Een beduidend contrast met zijn voorgaande stormachtige, romantische symfonieën. Het bruisende begindeel ontvouwt zich tot een spetterende climax met tsjilpende fluiten, dansritmes en knipogen naar Tsjechische volksmuziek. Het hoofdthema keert steeds terug in diverse gedaantes. Ook het melancholische 'Adagio' roept verschillende stemmingen op en verrast met opvallende muzikale accenten. Een plots gracieus 'Scherzo' grijpt terug naar Dvořáks opera 'Tvrdé palice', gevolgd door een wals à la Brahms. Een trompetfanfare kondigt de dramatische finale aan waarin simpliciteit en sublimiteit zich meesterlijk verzoenen. Dvořák haalt met zijn nieuwe symfonie echt alles uit de kast.

Meer verhalen