Muziek als water

Muziek en water delen veel eigenschappen. Beiden stromen, verdampen, verstommen en transformeren. Rivieren en muziekstromingen voegen zich samen en vertakken zich weer, nieuwe klanken ontstaan en vermengen zich. Zowel muziek als water verbindt mensen en culturen, wordt doorgegeven en hergebruikt in een nieuwe vorm. Componist Philip Glass reisde na zijn studie in Parijs naar India waar hij kennismaakte met nieuwe ritmes. Hij werkte met popmusici als Paul Simon, Laurie Anderson en David Bowie en vond zijn eigen stem in het minimalisme, waarin de muziek stroomt als een trage rivier en subtiele veranderingen de koers verleggen. DOMNIQ voegt (zelfgemaakte) instrumenten uit de hele wereld samen tot een unieke klankrivier.

DOMNIQ liet zich voor dit concert inspireren door het boek 'Er stromen rivieren in de lucht' van de Turkse schrijver Elif Shafaks. Daarin verbindt één druppel water de levens van een rebelse jongeman in het Victoriaanse Londen met een Jezidi meisje in Turkije in 2014 en een hedendaagse Londenaar. Percussionist DOMNIQ stelde zich daarbij de vraag wat er nog klinkt als de bron opdroogt. Zijn eigen ervaring als freediver (duiker zonder perslucht) staat centraal in zijn nieuwe compositie 'Midnight Sounding'. Een duiker sluit zich af van de geluiden in de bovenwaterwereld. De diepe oceaan waarin geen licht meer doordringt wordt door duikers de ‘midnight zone’ genoemd. Een freediver duikt niet zo diep, maar hoe dieper je gaat, hoe donkerder en stiller het wordt, alsof de tijd lijkt stil te staan. Onder water ontmoette DOMNIQ een 70 jaar oude schildpad. Het dier heeft geen weet van de veranderende wereld boven zijn hoofd. De muziek volgt de beweging naar de diepte, van hoge naar lage frequenties. De componist maakt daarbij gebruik van de harpejji, een Amerikaanse kruising tussen een gitaar en een piano, en de Indiase tokkelinstrumenten tanpura (een soort luit) en swarmandal (verwant aan de citer).

De tijd stil zetten

Als opmaat naar Glass’ 'Águas da Amazônia' klinkt een bewerking van zijn werk voor piano solo 'Metamorphosis I'. Ook Glass liet zich inspireren door een boek: 'Metamorfose' van Franz Kafka, waarin een handelsreiziger op een dag wakker wordt als een reuzeninsect. In een vijfdelige compositie laat Glass een eenvoudige serie akkoorden transformeren door ritmes en beweging toe te voegen, waar door de muziek meer gaat stromen. In het eerste deel blijft de beweging beperkt tot een rustig kabbelen, afgewisseld door stilstand, alsof de wereld overzichtelijk is en de onrust van grote veranderingen ver weg.

Stromende rivieren

Om bij de bron van Glass’ 'Águas da Amazônia' te komen nemen we een duik in de muziekgeschiedenis van de jaren 1980-1990. Het werk kent een lange ontstaansgeschiedenis, waarin verschillende muziekstijlen en culturen samenstromen. In 1985 componeerde Glass muziek bij teksten van onder andere Paul Simon. Over de muziek van zijn vriend Glass zei die: ‘Het laat de luisteraar zwemmen in en bijna trance-achtige toestand totdat een nieuw muziekmotief geïntroduceerd wordt.’ Simon had op zijn beurt connecties met Braziliaanse musici en maakte in 1988 kennis met Uakti, een ensemble van klassiek getrainde musici die hun eigen instrumenten maakten en zich lieten inspireren door inheemse muziek uit het Amazonegebied. Uakti raakte internationaal bekend door hun medewerking aan Simons album 'The rhythm of the saints' en toerde door Amerika en Europa, samen met Grupo Corpo, een Braziliaanse groep voor moderne dans. In 1992 was een album van Uakti de eerste release op een nieuw platenlabel van Glass en een jaar later verzocht Grupo Corpo de componist om een nieuw werk. Het werden een aantal stukken voor piano solo, een ballet dat uitgevoerd werd onder de titel 'Six or seven pieces for ballet'. Uakti bewerkte deze muziek voor hun eigen instrumenten en doopte deze bewerking 'Águas da Amazônia'. De verschillende delen zijn vernoemd naar de rivieren die door het Amazonegebied stromen. De Amazone zelf stroomt in de muziek aanvankelijk breed en traag, maar neemt de luisteraar ook mee in een stroomversnelling. Samen met een bewerking van 'Metamorphosis' I nam Uakti deze muziek in 1999 voor Glass’ platenlabel op, maar de bewerkte noten zetten ze nooit op papier. 

Speciaal voor de uitvoering door DOMNIQ maakte Jelle Verstraten een transcriptie. De groep liet in Brazilië een marimba met glazen toetsen bouwen, zoals ook Uakti die gebruikt had. Een ander karakteristiek geluid komt voort uit de ‘slapophone’, een combinatie van verticale buizen in verschillende lengtes. De bespeler slaat (to slap) op de opening met een rubber matje, waardoor plofgeluiden met verschillende toonhoogtes ontstaan. Voor de laagste toon hangt een heel lange buis horizontaal boven de musici. Met 3D-printtechnieken werden ook nieuwe fluiten gemaakt. Na ruim dertig jaar stroomt de muziek opnieuw.

Meer verhalen