Elena Evstratova: “Ik wil iets zeggen, maar ik mag het niet”
Kevin Voets in gesprek met Elena Evstratova, solo-performer bij Nadar Ensemble
De Theaterstudio van DE SINGEL staat onder artistieke hoogspanning. Een repetitie is net onderbroken: muzikanten stemmen hun instrumenten, een technicus controleert kabels, de projector test beeldflarden. Midden in die drukte schuift Elena Evstratova aan tafel. Ze heeft net urenlang in het middelpunt van de storm gestaan – als solo-performer in Don’t Leave the Room en Silentium!, twee nieuwe werken van de Russische componist Alexander Khubeev – en neemt de tijd voor een geanimeerd gesprek, gemedieerd door doventolk Nine Van Belle
Elena Evstratova (°1976) werd geboren in Siberië, studeerde in Moskou en werkte bijna twintig jaar als actrice in jeugd- en regulier theater. Ze specialiseerde zich in mimiek, dans en comedy, gaf les aan dove kinderen, en toerde internationaal. Sinds 2018 woont ze in België, waar ze onder meer samenwerkte met Silence Radio en Dahlia Pessemiers-Benamar. Bij Nadar Ensemble, dat bekendstaat om zijn muzikale experimenten, staat zij nu voor een ongeziene uitdaging: Russische poëzie omzetten in gebaren, in dialoog met een hedendaags muziekensemble.
“Don’t leave the room. This is better left undone.”
Voor het eerst werkt Evstratova samen met een muziekensemble. “Ik ben actrice, danseres. Ritme kende ik wel, maar muziek – dat is helemaal iets anders. Ik kan geen noten lezen en toen ik de partituur kreeg, begreep ik er niets van.”
Componist Alexander Khubeev ontwikkelde een digitaal visueel hulpmiddel: balkjes die op een scherm verschijnen en de duur van noten zichtbaar maken. “Zo kan ik zien wanneer iets kort of lang duurt,” zegt ze. “Maar toch: het is chaotisch. Alles moet exact samenvallen met de muziek, en ik voel een enorme verantwoordelijkheid. Ik ben de centrale performer – iedereen kijkt naar mij. Eén fout en het hele stuk valt uit elkaar.”
Evstratova houdt van improvisatie maar in deze productie is dat onmogelijk. “Alles ligt vast. De muzikanten spelen strikte partituren. Als ik iets verander, klopt het niet meer. Het is precisiewerk: als de trombone een lange toon speelt, pas ik mijn beweging daarop aan. Mijn gebaren moeten de muziek exact volgen.”
Don’t Leave your Room is gebaseerd op Joseph Brodsky’s gedicht zonder titel uit 1969, geschreven tijdens de Hong Kong Griep. Het roept op tot afzondering: ironisch, melancholisch, soms dreigend. Voor Evstratova roept het herinneringen op aan haar jeugd in de Sovjet-Unie.
“Ik groeide op met min moeder in een onooglijk klein appartement; elke familie had maar één kamer. De keuken was gemeenschappelijk, de gang ook. Ik herinner me dat, wanneer je naar het toilet moest, je dat zo snel mogelijk moest doen omdat er altijd iemand na jou volgde. Je moest ook zo stil mogelijk zijn op je kamer – de muren hadden oren. Je zat letterlijk opgesloten tussen vier muren. Voor mij voelt Brodsky’s tekst als een gevangenis – maar ook als een bescherming. Het zegt: blijf binnen, zwijg, spreek niet. Dat is censuur, maar ook overleven.”
Aan het einde van Khubeevs compositie wordt haar beeld op het scherm vermenigvuldigd. Het publiek ziet haar in gesprek met meerdere versies van zichzelf. “Ik zie die projecties zelf niet tijdens het spelen,” vertelt ze, “maar ik begrijp het idee. Het zijn stukjes van mijzelf die naar buiten komen: mijn hart, mijn gedachten, mijn emoties. Alsof de innerlijke stemmen die ik niet mag uitspreken toch zichtbaar worden.”
Het laatste woord van Brodsky’s gedicht is “virus”. “Een virus is niet alleen een ziekte. Ook negatieve gedachten verspreiden zich als een virus. Dat woord kan je op vele manieren lezen. Tijdens Corona was iedereen opgesloten in kamers – net zoals Brodsky beschrijft. Voor mij is dat herkenbaar. Maar het gaat verder: een virus kan ook een idee zijn dat je niet meer kan stoppen.”
Silentium!
Het tweede werk, Silentium!, is gebaseerd op Fjodor Tjoettsjevs gedicht uit 1868. Het raadt de lezer aan gevoelens en gedachten verborgen te houden, want uitgesproken verliezen ze hun zuiverheid.
Voor Evstratova is dit herkenbaar. “Als ik het gedicht lees, voel ik dat ik iets wil zeggen maar het niet kan – of niet mag. Ik krijg het er niet uit. Dat is mijn ervaring als dove performer: er is altijd een kloof tussen wat ik lees, wat ik voel en wat ik kan uitdrukken. Het taboe, de censuur – dat zit in de taal zelf. Daarom raakte dit gedicht me zo diep.”
In tegenstelling tot Don’t Leave your Room ontstond Silentium! in nauwe samenwerking met haar. “Ik heb eerst zelf een vertaling gemaakt naar Russische gebarentaal. Niet letterlijk – dat kan niet. Je moet emoties en beelden kiezen. Die versie heb ik aan Sasha [Khubeev] gegeven en hij maakte er muziek bij. Soms inspireerde mijn gebaar hem zelfs tot muzikale ideeën. Mijn gebaar voor ‘gevoel’ [met je wijsvinger wijzen in je hand of naar je hart] deed hem denken aan morsecode, als een hartslag. Zo zijn de muziek en mijn gebaren echt samen ontstaan. Daarom voelt Silentium! Een beetje als mijn eigen kind.”
Hoe ervaart een dove performer poëzie, waarin klank en ritme zo belangrijk zijn? Heeft ze een “innerlijk oor”? “Neen,” zegt Evstratova. “Ik hoor geen klanken, ook niet innerlijk. Maar woorden geven mij wel een gevoel. Dat gevoel vertaal ik in gebaren. De emoties zitten in mijn handen, in mijn lichaam. Voor horenden klinkt poëzie, voor mij verschijnt ze.”
Maar er is altijd verlies. “Je kan een gedicht niet letterlijk omzetten in gebarentaal. Het ritme en de klank verdwijnen. Dat voelt als een vorm van censuur: er is altijd iets dat ik niet kan zeggen. Maar precies daar ontstaat de kracht. In die leegte komt de emotie naar boven.”
Welke van de twee stukken ligt haar het meest aan het hart? “Silentium!,” zegt ze zonder twijfel. “Omdat ik van in het begin betrokken was. Ik kon mijn interpretatie inbrengen, en Alexander maakte daar muziek van. Het is mijn eigen werk. Don’t Leave the Room was moeilijker, omdat ik me moest aanpassen aan iets dat al bestond.”
“Kom kijken met een open blik. Verwacht niet dat je alles begrijpt – niet de gebaren, niet de muziek. Het gaat om de emotie die eruit spreekt. Voor horenden is het misschien vreemd om gebaren te zien zonder klank. Voor doven is het vreemd om muziek te zien die ze niet horen. Maar samen vormt het een nieuw geheel. Ik hoop dat iedereen voelt wat ik probeer te tonen.”
Elena Evstratova belichaamt in Don’t Leave the Room en Silentium! niet alleen twee gedichten, maar ook een traditie van Russische poëzie in een context van politieke onderdrukking. Haar lichaam wordt een instrument dat zwijgt én spreekt tegelijk. Waar Brodsky ironisch oproept tot afzondering, en Tjoettsjev ernstig maant tot stilte, maakt zij hun woorden zichtbaar in een gebarentaal die het publiek niet letterlijk kan verstaan – maar des te sterker kan voelen.
In die spanning, tussen onbegrip en emotie, ligt de kern van dit muziektheaterproject. Evstratova besluit: “Er is altijd iets dat ik wil zeggen, maar dat ik niet kan – of niet mag. Precies daar begint mijn kunst.”
Kevin Voets is hoofd onderzoek van Koninklijk Conservatorium Antwerpen en liefhebber van nieuwe muziek.
