Spectra speelt Boulez en Pintscher

Spectra
za 3
februari

Programma

Pierre Boulez, Sur Incises (1996/98), voor drie pianisten, drie harpisten en drie slagwerkers

-- pauze --

Matthias Pintscher, Bereshit (2011/12), voor groot ensemble

Spectra komt langs met magistraal werk van Boulez en Pintscher. Twee hoogst fysieke werken: in Sur Incises versmelt Boulez de timbres van drie harpen drie piano's en drie slagwerkers tot pulserende, viscerale klankstromen.

 

Tijdens Bereshit (Hebreeuws voor 'begin') laat Pintscher een groot ensemble musiceren vanuit het niets: minuscule klankjes groeien uit tot magistrale, overdonderende erupties.

Boulez werd wereldberoemd als dirigent van ‘oude’ muziek als Wagner en Mozart: zij waren zelf tenslotte ook uitgesproken vernieuwers.

Pierre Boulez

Pierre Boulez (1925 - 2016) was een van de meest invloedrijke figuren in het (kunst-) muziekleven van de 20ste eeuw. In de jaren 1950 behoorde hij - samen met onder andere Karlheinz Stockhausen, Luigi Nono, Karel Goeyvaerts en Henri Pousseur - tot een avant-garde die vanuit een zeer modernistisch esthetisch perspectief muziek maakte. De ‘stroming’, het zogenaamde meervoudige serialisme, wordt immers vaak geassocieerd met een radicaal afstand nemen van de heersende muzikale normen en waarden. Die waren na 1945 verdacht geworden, er moest iets nieuws komen: een nieuwe generatie, een nieuwe wereld, een nieuwe muziek, een muzikaal Stunde Null.

 

De jonge componisten die met dat serialisme geassocieerd worden, dachten uitgesproken anti-romantisch, rationalistisch en zelfs wiskundig over muziek. Boulez, die nog ingenieurswetenschappen gestudeerd had, schreef zelf artikels waarin eerder over vectoren gesproken werd dan over klassieke muzikale gestes of thematisch materiaal. Zelfs componisten zoals Arnold Schönberg, die toch met een uitgesproken vooruitgangsdenken geassocieerd werd, bleken te weinig radicaal en te inconsequent voor de jonge beeldenstormers. Boulez schreef bijvoorbeeld een artikel met de veelzeggende titel Schönberg est mort, dat geen eerbetoon aan de grote componist was maar een afrekenen met diens stijl.

 

Na die vroege radicaliteit leek Boulez milder te worden, maar muzikale vernieuwing bleef zijn uitgangspunt. De muzikale, intellectuele en organisatorische duizendpoot werd wereldberoemd als dirigent, ook van ‘oude’ muziek zoals die van Wagner en zelfs Mozart - zij waren zelf immers ooit uitgesproken vernieuwers (!). Hij richtte in 1976 Ensemble InterContemporain op, dat zijn en andere nieuwe muziek uitvoerde en tot op vandaag tot de wereldtop behoort. En in 1970 werd hij op vraag van president Georges Pompidou ook de oprichter en eerste directeur van het IRCAM. Dat Parijse instituut is tot op de dag van vandaag het referentiepunt in, onder andere, het onderzoek naar en de ontwikkeling van muziektechnologie.

 

Sur Incises

Als componist liet Boulez een relatief klein oeuvre na van een dertigtal stukken. Hij stond ervoor bekend om composities almaar te blijven herwerken. Tot kort voor zijn dood werkte hij bijvoorbeeld opnieuw aan zijn enige strijkkwartet, waarvan de eerste versie dateerde uit 1948! Een andere geliefde compositorische praktijk van Boulez was het bouwen van een nieuwe compositie op de fundamenten van een oude. Muzikale palimpsesten zou je het kunnen noemen. Zo werd Sur Incises (1996/98), een werk van om en bij de 40 minuten, geconstrueerd op de klinkende grondvesten van Incises (1994/2001), wervelende muziek voor solopiano, die minder dan 10 minuten duurt. De relatie tussen de twee is allerminst abstract, zelfs heel duidelijk hoorbaar.

 

Sur Incises is, zoals de meeste composities van Boulez, formalistisch, complex, compromisloos en zonder twijfel een uitputtende ervaring voor de luisteraar. De componist vraagt concentratie voor zijn klankenspel dat niet zo makkelijk te herleiden is tot herkenbare modellen, een muzikale empathie die maar kan bestaan bij gratie van een groot engagement en een zekere invraagstelling van het vertrouwde. In die zin verschilt Boulez uitgesproken van de neo-romantici die net terugkeerden naar oude gestieken en grammatica’s om een directe impact op het publiek te genereren. Maar Sur Incises toont niettemin een ongewoon intense muzikaliteit die net door die enorme complexiteit, het virtuoze spel met klankkleuren en de soms ronduit desoriënterende, hyperkinetische klankstromen die lijken te bewegen tussen de instrumentengroepen.

Uitvoerders

Spectra Ensemble
Filip Rathé, muzikale leiding

Bereshit

Matthias Pintscher (°1971) is, net zoals Boulez, componist en dirigent. In 2013 werd hij zowaar muziekdirecteur van Ensemble InterContemporain, waar hij onder andere Sur Incises dirigeerde. De titel van zijn werk voor groot ensemble, Bereshit, is geen slang voor een uiterst benarde situatie, maar het eerste woord van de Tora. Vertaald uit het Hebreeuws betekent het zoveel als “in een begin”. Het stuk gaat immers over goddelijke creatie en de groei van het alles uit het niets. De structuur van het werk volgt rechtstreeks uit deze basisidee: de muziek start bijna onhoorbaar, traag maar organisch borrelt het muzikale weefsel uit de stilte op, minuscule klankjes groeien uit tot magistrale, overdonderende erupties van noise. Pintscher vergelijkt de situatie met wakker worden in een donkere kamer, een desoriëntatie die geleidelijk overgaat in de waarneming van vormen die zich almaar duidelijker aftekenen.